پل قلعه حاتم بروجرد شاهکار تاریخی مهندسی آب

شهر ایما – گروه فرهنگی: پل تاریخی قلعه حاتم یکی از آثار ارزشمند تاریخی و مهندسی شهرستان بروجرد است. این پل در شمال غربی شهر بروجرد نزدیک روستای قلعه حاتم بر روی رودخانه کوچکی بناشده و ظاهراً از ساخته‌های اوایل دوره قاجاریه است. این اثر در دوم آبان ماه ۱۳۷۸ با شمارهٔ ثبت ۲۴۳۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

این پل یک سازه مهندسی فوق‌العاده جهت انتقال آب چشمه “ماء شا”یا “ماء شهر” از غرب روستای قلعه حاتم و غرب رودخانه گرم آبه به سمت باغات شمال بروجرد و سپس هدایت به‌سوی شهر احداث‌شده است.

پل تاریخی قلعه حاتم در یک بستر طبیعی بسیار زیبا با چشم‌اندازهای بی‌بدیل قرار دارد اما متأسفانه باوجود ظرفیت کم‌نظیر و منحصربه‌فرد آن ازنظر نوع کاربری یعنی انتقال آب، در معرفی و ایجاد بستری در این جهت مغفول مانده و در حال حاضر در شرایط ایده آلی به سر نمی‌برد.

این اثر تاریخی ارزشمند حالا سال‌هاست در تغافل مسئولان آسیب‌های فراوانی دیده و گرچه مرمت‌هایی جزئی طی سال‌های اخیر بر روی این سازه عظیم آجری صورت گرفته اما هرگز متناسب با نیازهای مرمتی این بنا نبوده است.

موج‌شکن مثلثی پل تاریخی قلعه حاتم

بنای پل قلعه حاتم در جهت شرقی – غربی به طول ۲۴۰ و عرض تقریباً سه متر ساخته‌شده و سطح آن از میانه به طرفین دارای شیب است. این پل تاریخی عمری در حدود ۱۳۰ سال دارد که دارای ۱۴ طاق نیم‌دایره است که عرض دهنه طاق چشمه‌ها در محل عبور جریان آب بیشتر و به طرفین کمتر می‌شود.

پایه‌های پل در جهت مخالف جریان رودخانه دارای موج‌شکن مثلثی و در جهت دیگر بیضوی است. مصالح به‌کاررفته در طاق‌های پل، آجر و در دیگر قسمت‌ها شامل سنگ با ملات آهکی است. قوس طاق‌ها از نوع جناغی کند با تیزی نامحسوس است.

در قسمت روگذر پل توسط قطعات سنگ و ملات آهکی، جوی آبی ساخته‌اند که هم‌اکنون قسمت‌های زیادی از آن باقی است. این جوی، آب چشمه‌های تپه‌های مجاور را به روستای قلعه حاتم منتقل می‌کرده است. بر این اساس، پل قلعه حاتم از نمونه‌های جالب‌توجهی است که علاوه بر برقراری ارتباط دو کناره رودخانه، وظیفه انتقال آب از یک کناره به کناره دیگر رودخانه را نیز بر عهده داشته است.

این سازه به دلیل عدم استفاده بهینه و همچنین وجود مشکلاتی همچون راه دسترسی، در حال تخریب و از بین رفتن بود که خوشبختانه با اقدامات مؤثر و بهنگام و پس از ثبت در فهرست آثار ملی کشور تا حدودی از این وضعیت نجات یافت.

این سازه مهندسی و تاریخی و فضای پیرامون آن ظرفیت بسیار بالایی جهت ساماندهی و ایجاد منطقه‌ای با ظرفیت‌های گردشگری و توریستی دارد که برای دست‌یابی به این مهم نیاز است علاوه بر تکمیل مرمت‌های باقیمانده و خطوط اصلی پل، ساماندهی و بهسازی راه دسترسی که در حال حاضر بسیار نابسامان است، در دستور کار قرار گیرد.

آزادسازی حریم، محوطه‌سازی، احداث یک پل دسترسی محلی برای تردد کشاورزان، باغداران و گردشگران در جوار این سازه از دیگر نیازهای مرمتی این سازه تاریخی است.

مرمت‌های اضطراری پل تاریخی قلعه حاتم

رئیس اداره میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری بروجرد در خصوص اقدامات مرمتی انجام‌شده روی این پل به شهر ایما می‌گوید: بر روی پل قلعه حاتم طی چندین فصل از سال ۹۲ تا سال گذشته اقدامات مرمتی انجام‌شده به‌گونه‌ای که وضعیت فعلی این پل با وضعیت قبلی آن قابل‌مقایسه نیست و تمامی بخش‌های سنگی که فروریخته بود مرمت و پایه‌های سنگی نیز تقویت‌شده است.

حجت اله یارمحمدی می‌افزاید: اقدامات اضطراری و رفع خطر از این پل انجام‌شده و تقریباً بیش از ۷۰ درصد مرمت‌های لازم این پل به اتمام رسیده و مابقی روند مرمت‌ها به دلیل کاهش یک‌باره اعتبارات این سازمان در سال‌های گذشته که سبب حذف برخی پروژه‌ها ازجمله پل قلعه حاتم شد، متوقف‌شده است اما پل در حال حاضر نیاز ضروری برای مرمت ندارد اما نیازهای مرمتی هنوز باقی است.

وی با اشاره به بازدید اخیر استاندار لرستان از این پل بیان می‌کند: استاندار لرستان در این بازدید مبلغ ۱۰۰ میلیون تومان برای اقدامات مرمتی و مطالعاتی روی این پل اختصاص داد که تاکنون محقق نشده است و امیدواریم این مبلغ تخصیص یابد.

طرح مطالعاتی پل قلعه حاتم

این مسئول تصریح می‌کند: البته طرح مطالعاتی یادشده خیلی راهگشای اصلی برای این اثر نیست چراکه همه ارزش و اعتبار این محیط به دلیل وجود این پل است که حفظ آن از مهم‌ترین اولویت‌ها در این کار است.

وی اضافه می‌کند: کار مطالعاتی به این معناست که کسی که آن محیط را نمی‌شناسد به‌عنوان یک فضای قابل سرمایه‌گذاری از آن فضا استفاده کند و مشاور در این طرح اصلاح راه دسترسی، تعبیه فضاهای گردشگری و استقرار گردشگران، ایجاد فضاهای اقامتی و تمام پیش‌نیازهای گردشگری را طراحی کند.

رئیس اداره میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری بروجرد با اشاره به ارزش و اعتبار این پل عنوان می‌کند: این پل در طول ۲۴۰ متر و عرض تقریباً سه متر ساخته‌شده که این عدم تناسب بین طول و عرض این اثر را سازه‌ای متفاوت کرده است.

وی با تشریح کاربری کاملاً مهندسی پل قلعه حاتم می‌افزاید: این پل برای انتقال آب احداث‌شده به‌نحوی‌که آبی که در شرق رودخانه است به سمت غرب رودخانه هدایت کند بدون اینکه این آب با آب رودخانه گرم آبه مخلوط شود و درواقع این پل، کانال انتقال آب است و به‌عنوان یک پل جوبی و یا پل آبرو شناخته می‌شود.

یارمحمدی اضافه می‌کند: یکی از ویژگی‌های مهم این پل وجود ۱۴ دهانه متفاوت ازنظر ابعاد است به این صورت که سازندگان برای ساخت هریک از طاق‌ها یک غالب مجزا طراحی کرده‌اند و عاج و اندازه دهانه یکسان نیست.

وی می‌گوید: از این نوع پل‌ها تعداد بسیار معدودی در کشور وجود دارد و بر اساس اطلاعات ما یک پل در شمال کشور و یکی دیگر در مرکز کشور از این نمونه وجود دارد.

انتهای پیام/

ارسال دیدگاه

*