بروجرد مهد هنر سماورسازی ورشو در ایران

شهر ایما – گروه فرهنگی: قل قل سماورهای ورشو و برنج و عطر چای قند پهلوی ریخته در استکان های کمر باریک با نعلبکی های گل قرمز خاطرات گذشته خانه های گرم و  باصفای بروجرد را یادآور می شود. آن زمان که مردان این مرز و بوم خسته از کار روزانه از دستان پرمحبت بانوی خانه چای قندپهلو نوش جان می کردند.

هنر سماورسازی یکی از هنرهای صنایع دستی شهرستان بروجرد و در واقع از قدیمی ترین صنعت دستی این شهر است که از دیرباز نظر هنرمندان چیره دست این دیار را برای ساخت این ابزار خانه به خود جلب کرده تا استادکاران فراوانی را در این زمینه پرورش دهد.

گرچه این هنر با گذر زمان گرد فراموشی به خود گرفته و با جایگزین شدن سماورهای صنعتی از گردونه رقابت های تولیدی خارج شده اما در شهرستان بروجرد هنوز هم سماورهای صنایع دستی در میان شهروندان علاقه مندان خاص خود را دارد به گونه ای که در کمتر خانه ای اثری از این سماور های دست ساز دیده نمی شود و بانوان بروجردی با وسواس و علاقه خاصی سماورهای قدیمی را در گوشه ای از خانه خود به عنوان ابزارهای زیبایی برای تزئین منزل نگهداری می کنند.

هنر سماور سازی در میان هنرمندان صنایع دستی این شهرستان جایگاه ویژه ای داشته به گونه ای که یکی از تولیدات معروف و پرفروش صنعتگران دستیاین شهرستان ساخت سماور بوده است.

به درستی نمی توان تاریخ درستی برای این هنر تخمین زد اما آنچه مسلم است این است که با ورود سماور از کشور روسیه به ایران نخستین عنرمندانی که اقدام به ساخت سماور در ایران کرده اند هنرمندان بروجردی بوده اند.

جنس اغلب سماورهای قدیمی ساخته شده در بروجرد از ورق ورشو و برنج بوده که پس از آن به سماورهای امروزی از جنس استیل تبدیل شده اند. مخزن سوخت این سماورها در ابتدا با ذغال های چوبی پر می شد که پس از آن به صورت مخازن نفتی طراحی می شد.

photo_۲۰۱۸-۰۲-۱۴_۱۲-۴۱-۳۷

در گذشته استادکاران ماهری در بروجرد برای ساخت سماور زندگی می کردند که بسیاری از انها به شهرهای دیگر مهاجرت کردند و این حرفه را به صورت موروثی در خانواده خود به جای گذاشته اند که البته به دلیل درآمد اندک و از رونق افتادن این هنر، فرزندان این هنرمندان شغل پدران خود را ادامه نداده اند و می توان گفت این هنر در آستانه زوال و فراموشی است و به جز چند هنرمند انگشت شمار که کار ورشو سازی در بروجرد انجام می دادند تقریبا از هنرمندان قدیمی کسی را مشغول به سماور سازی نمی توان یافت.

به طور سنتی مرکز تولید سماور در ایران، شهر بروجرد در استان لرستان بوده است و بیشتر سماورهای تولیدی در این شهر از جنس ورشو و برنج بوده که برای مصارف داخلی به شهرهای مختلف کشور ارسال می شد.

اگر سری در آثار صنایع دستی به جا مانده در بروجرد بچرخانیم تصدیق خواهیم کرد که بروجرد مهد سماورسازی در ایران بوده و گواه ابن مدعا دست ساخته های هنرمندان از قدیم تا کنون و نیز ساخت بزرگترین سماور ذغالی دنیا در این شهر و المانی بزرگ و معروف به شکل سماور در پارک یادبود این شهر است.

اینگونه است که یکی از سوغات اصیل و بسیار زیبای شهر بروجرد که گردشگران این شهر آن را به سوغات برده و شهروندان بروجرد نیز بهترین هدیه برای اقوام و دوستان خود می دانند، سماورهای ورشوست. البته در کنار ورشو می توان سماورهای زیبایی از جنس برنج دست ساخته هنرمندان چیره دست بروجردی را نیز برای سوغات به ارمغان برد.

حجت اله یارمحمدی رئیس اداره میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری بروجرد در این باره می گوید: ورشوسازی یکی از صنایع فلزی مهمی است که بروجرد به واسطه آن شهرت مهمی داشته و مهم ترین تولید این صنعت سماور بوده که در کنار آن ظروف دیگری همچون قوری، زیرسماوری، گالش استکان، سینی، مشربه و آفتابه لگن نیز تولید می شده اما ساخت سماور مکانیزم خاصی دارد که با تکنیکی ویژه ساخته می شد.

وی می‌افزاید: پیشینه ساخت سماور در بروجرد دقیقا مشخص نیست. استادکاران قدیمی معتقدند که در زمان صدارت امیرکبیر تعدادی از استادکاران مس گر شهرهای بروجرد، اصفهان و دزفول برای آموزش ورشوسازی به روسیه فرستاده شدند و پس از بازگشت این استادکاران که با فن چکشکاری آشنا بودند یاد می گیرند که با ورق ورشو دست سازه هایی فلزی از جمله سماور بسازند.

رئیس اداره میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری بروجرد بیان می‌کند: در آن زمان بروجرد رونق خوبی در زمینه ساخت صنایع ورشو کسب می کند و از دیگر شهرهای کشور قوی تر می شود اما این بدان معنا نیست که هنر ورشوسازی در شهرهای دیگر کشور وجود نداشته بلکه در مشهد و اصفهان نیز از این هنر استفاده می کردند اما بروجرد از نظر تعدد و حجم تولیدات جایگاه ویژه ای کسب می کند و کارگاه های فعالی در این زمینه با حضور استادکارانی چیره دست به وجود می آید که ورشو را با نام بروجرد عجین کرده است.

وی عنوان می‌کند: بروجرد مهد سماور سازی ورشو بوده و در زمان وجود فلز ورشو از فلز دیگری به نام مسوار نیز سماور تهیه می شد اما پس از ورود استیل به صورت نیمه صنعتی سماورهایی از این جنس فلز ساخته شده است.

یارمحمدی می‌افزاید: تا دهه ۴۰ کارگاه های سماورسازی فعالیت خوبی داشته اند و از آن زمان به بعد با ورود ورق استیل و صنعتی شدن این کار صنعت ورشو با توجه به هزینه بالای آن و کار سخت تر دوران افول خود را آغاز کرد.

وی در ادامه یادآور می‌شود: مهم ترین دلیل تعطیل شدن این کار نبود استادکاران زبردست و چیره دست و دوم نبود ورق ورشو بوده است که به دلیل نداشتن مصرف وارد کشور نمی شود اما در حال حاضر چند استادکار قدیمی در این شهر دست سازه هایی عمدتا به جز سماور می سازند و سماورهایی هم در طول سال ساخته می شود.

به گفته وی در بروجرد استادکاران صنعتگری بوده اند که طبیعت فلز را خوب می شناختند و توانسته اند به بهترین وجه از فلز استفاده کنند و به نوعی با فلز سروکار داشته اند و بسیاری از سماورهای تولید آنها در دیگر شهرهای کشور استفاده می شد.

این مسئول ادامه می‌دهد: آشنایی هنرمندان بروجردی با فلز و علاقمندی به ابتکار عمل در این شهر فراوان بوده که سبب به وجود آمدن کارگاه های متعدد دست سازه های فلزی با رقابت تولید بالا و ساخت وسایل با کیفیتی شده که از جمله مهم ترین این وسایل سماور ورشو بوده است و در حال حاضر نیز سماورسازان هنرمند بروجردی با ساخت هر سماور نشان می دهند که ساخت این وسیله در بروجرد جایگاهی قدیمی دارد و اساتید بزرگی در این شهر به این هنر اشتغال داشته اند.

وی می‌گوید: به دلیل تعدد کارگاه های ساخت وسایل فلزی بسیاری از خانواده های قدیمی بروجرد به نحوی با هنر ورشو سازی و سماورسازی در ارتباط بوده اند و در یک مقطع زمانی بیش از ۲۰۰ کارگاه ورشوسازی در بروجرد وجود داشته که هریک از این کارگاه ها به طور متوسط ۱۰ نفر در آنها کار می کردند و این عدد در آن زمان که شهر بروجرد وسعت امروز را نداشته قابل توجه است و نشان می دهد بسیاری از مردم بروجرد با صنایع فلزسازی و هنر سماورسازی در ارتباط بوده اند.

یارمحمدی خاطرنشان می‌کند: در موزه تاریخی بروجرد واقع در خانه تاریخی حاج آقا کمال مجموعه ای زیبا از انواع سماورهای قدمی که توسط یکی از شهروندان علاقه مند در طی سالهای گذشته جمع آوری شده، گرد آوری شده و در معرض دید علاقه مندان قرار گرفته است. شهرداری بروجرد در حوالی سال ۸۷ این کلکسیون زیبا را خرداری کرده که در این کلکسیون انواع دست سازه های سماوری با اشکال متفاوت و ابعاد و اندازه های مختلف وجود دارد.

گزارش: الهام شاهدپور

انتهای پیام/

ارسال دیدگاه

*